लोणी /प्रतिनिधी
पिंपरी निर्मळ, ता. राहाता
“पाणी आहे तर शेती आहे आणि शेती आहे तर शेतकऱ्याचे भविष्य आहे” हे वास्तव ओळखून पिंपरी निर्मळ येथील सरस्वती महिला शेतकरी गटाने जलसंधारणाच्या कामात उल्लेखनीय पुढाकार घेतला आहे. गटाच्या अध्यक्षा मीनाताई निर्मळ यांच्या मार्गदर्शनाखाली महिलांनी स्वतः मेहनत आणि श्रमदान करून ‘पाणी अडवा, पाणी जिरवा’ या संकल्पनेअंतर्गत शेतामध्ये बंधारा तयार केला आहे.
पावसाचे पाणी वाहून जाऊ न देता ते शेतातच अडवून जमिनीत मुरवणे, मातीची धूप रोखणे आणि उपलब्ध पाण्याचा शेतीसाठी जास्तीत जास्त उपयोग करून घेणे, हा या उपक्रमामागील मुख्य उद्देश आहे.
पाण्याचा प्रत्येक थेंब शेतातच थांबवण्याचा प्रयत्न
पावसाळ्यात मोठ्या प्रमाणावर पाणी जमिनीवरून वाहून जाते. या पाण्यासोबत सुपीक मातीही वाहून गेल्याने जमिनीची उत्पादकता कमी होते. तसेच पावसाचे पाणी जमिनीत पुरेशा प्रमाणात मुरले नाही तर त्याचा थेट परिणाम विहिरी, बोअरवेल आणि भूजल पातळीवर होतो.
याच पार्श्वभूमीवर या महिलांनी शेतामध्ये बंधारा तयार करून वाहून जाणाऱ्या पाण्याला अडथळा निर्माण केला आहे. बंधाऱ्यामुळे पाण्याचा वेग कमी होतो, पाणी काही काळ साठून राहते आणि हळूहळू जमिनीत मुरण्यास मदत होते.
त्यामुळे मातीची धूप कमी होणे, जमिनीतील ओलावा टिकून राहणे आणि भूजल पुनर्भरणाला चालना मिळणे अपेक्षित आहे.
माती वाचवण्यासही मोठी मदत पावसाचे पाणी वेगाने वाहून गेल्यास शेतातील वरचा सुपीक मातीचा थर वाहून जाण्याची शक्यता असते. या सुपीक थरात पिकांच्या वाढीसाठी आवश्यक अनेक घटक असतात.
बंधाऱ्यामुळे पाण्याचा वेग कमी झाल्याने माती वाहून जाण्याचे प्रमाण कमी होण्यास मदत होते. परिणामी शेतातील माती आणि तिची सुपीकता टिकवून ठेवण्यास हातभार लागतो.
कमी पावसाच्या वर्षात अधिक महत्त्व
यावर्षी पावसाचे प्रमाण कमी असल्याने उपलब्ध प्रत्येक थेंबाचे महत्त्व वाढले आहे. अशा परिस्थितीत पाऊस कमी झाला तरी पडणारे पाणी शेताबाहेर न जाता शक्य तितके शेतात अडवणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.
याबाबत बोलताना अध्यक्षा मीनाताई निर्मळ म्हणाल्या,
> “यावर्षी पाऊस कमी झाला आहे. त्यामुळे पडणारे पाणी वाहून न जाता आपल्या शेतात अडले आणि जमिनीत मुरले, तर त्याचा मोठा फायदा शेतीला होईल. विहीर आणि बोअरची पाणीपातळी वाढण्यासही मदत होईल. पिकांना जमिनीतून ओलावा मिळाल्याने शेतकरी समाधानी राहील आणि चांगले उत्पादन घेण्यास मदत होईल.”
महिलांनी दाखवून दिले—श्रमदानातूनही जलक्रांती शक्य!
या उपक्रमाचे विशेष कौतुकयासाठी की, हा बंधारा केवळ बोलण्यापुरता न राहता महिलांनी स्वतः कष्ट करून प्रत्यक्ष उभा केला आहे. शेतीची कामे, घरची जबाबदारी सांभाळत जलसंधारणासाठी वेळ देणे आणि स्वतः श्रम करणे, ही निश्चितच प्रेरणादायी बाब आहे.
सरस्वती महिला शेतकरी गटातील महिलांनी ‘पाणी सरकारचे नाही, फक्त शेतकऱ्यांचे नाही, तर सर्वांचे आहे’ या भावनेतून पाण्याच्या संवर्धनासाठी पुढाकार घेतला आहे.‘पाणी अडवा, पाणी जिरवा’ म्हणजे नेमके काय? पाणी अडवा, पाणी जिरवा’ ही जलसंधारणाची मूलभूत संकल्पना आहे. पावसाचे पाणी शक्य तितक्या ठिकाणी अडवणे, त्याचा वेग कमी करणे आणि जमिनीत मुरवणे हा त्याचा गाभा आहे.
यासाठी शेतातील बंधारे, शेततळे, नाला बांध, समतल चर, बांधबंदिस्ती, कंटूर बंधारे आदी विविध उपाय करता येतात.
पाणी अडवल्यामुळे—
पावसाचे पाणी शेतात जास्त काळ टिकते. जमिनीतील ओलावा वाढण्यास मदत होते. मातीची धूप कमी करण्यास मदत होते. भूजल पुनर्भरणाला चालना मिळते. विहीर व बोअरमधील पाण्याची उपलब्धता सुधारण्यास मदत होऊ शकते. पिकांना उपलब्ध ओलाव्याचा फायदा मिळतो.
जमिनीची सुपीक माती टिकवून ठेवण्यास मदत होते.
पावसावर अवलंबून असलेल्या शेतीला काही प्रमाणात आधार मिळतो.
जलसंधारणाची सुरुवात स्वतःच्या शेतापासून
आज हवामानातील बदल, अनियमित पाऊस आणि कमी-अधिक पर्जन्यमान यामुळे शेतीसमोर अनेक आव्हाने आहेत. अशा वेळी केवळ पावसाची वाट पाहण्यापेक्षा पडणारे पाणी जास्तीत जास्त प्रमाणात अडवणे आणि जमिनीत मुरवणे ही काळाची गरज आहे.
सरस्वती महिला शेतकरी गटाच्या महिलांनी हे काम करून ‘महिला केवळ शेती करणाऱ्या नाहीत, तर शेतीचे भविष्य घडवणाऱ्या आहेत’ हे कृतीतून दाखवून दिले आहे.
महिलांच्या या कष्टाला सलाम! स्वतःच्या शेतासाठी, आपल्या पिकांसाठी आणि भविष्यातील पाण्यासाठी महिलांनी घेतलेला हा पुढाकार निश्चितच इतर शेतकरी गटांसाठी प्रेरणादायी आहे.
सरस्वती महिला शेतकरी गट, पिंपरी निर्मळ यांच्या या जलसंधारणाच्या प्रयत्नातून एकच संदेश स्पष्ट होतो—
“पाऊस किती पडला यापेक्षा, पडलेला पाऊस आपण किती अडवला आणि किती जमिनीत जिरवला हे महत्त्वाचे!महिलांच्या श्रमातून उभा राहिलेला हा बंधारा केवळ मातीचा बांध नाही; तो शेतीच्या भविष्यासाठी, पाण्याच्या सुरक्षेसाठी आणि शेतकऱ्यांच्या आशेचा मजबूत आधार आहे.
सरस्वती महिला शेतकरी गटाच्या या जिद्दीला आणि श्रमाला मनापासून सलाम!
0 Comments