शिर्डी ( प्रतिनिधी)- गणेशोत्सव म्हणजे केवळ उत्सव नाही, केवळ पूजा नाही आणि केवळ मूर्तीची स्थापना व विसर्जनाची परंपराही नाही. गणेशोत्सव हा भारतीय आध्यात्मिक चिंतनाचा, सामाजिक एकात्मतेचा आणि चैतन्याच्या अनुभूतीचा एक सुंदर आविष्कार आहे.असे महंत आत्माराम गिरीजी महाराज यांनी म्हटले आहे.
गेली बारा दिवस महाराष्ट्रासह देशाच्या अनेक भागांत कोट्यवधी गणेशभक्त गणरायाच्या भक्तीत तल्लीन झाले. घराघरांत, सार्वजनिक मंडळांमध्ये, मंदिरांमध्ये आणि विविध धार्मिक-सामाजिक उपक्रमांतून श्रीगणेशाची आराधना झाली. भक्ती, नामस्मरण, आरती, भजन, कीर्तन, प्रवचन आणि सेवाकार्य यांच्या माध्यमातून वातावरण भक्तिमय झाले.
आता गणरायाच्या मूर्तीचे विसर्जन होत आहे. बाह्यदृष्टीने पाहिले तर हा निरोपाचा क्षण वाटतो; परंतु भारतीय तत्त्वज्ञानाच्या दृष्टीने हा विसर्जनाचा नव्हे, तर चैतन्याच्या प्रचितीचा क्षण आहे.
विसर्जन म्हणजे अंत नव्हे
मातीपासून मूर्ती घडते. भक्त तिच्यामध्ये श्रद्धेने देवत्वाचे अधिष्ठान अनुभवतो. मंत्रोच्चाराने प्राणप्रतिष्ठा होते. त्यानंतर काही दिवस त्या मूर्तीसमोर भक्ती, आराधना आणि उपासना केली जाते.
मग शेवटी ती मूर्ती जलामध्ये विसर्जित केली जाते.
पण प्रश्न असा आहे—देव कुठे गेला?
मूर्ती जलात विलीन झाली म्हणून ईश्वर संपला का? नाही.
मूर्तीचे रूप बदलले; परंतु ज्या चैतन्याचे आपण त्या रूपामध्ये दर्शन घेतले, ते चैतन्य कुठेही जात नाही. ते सर्वत्र आहे. म्हणूनच विसर्जन आपल्याला रूपाच्या पलीकडे जाऊन अरूपाचा विचार करायला शिकवते.
माती पुन्हा पंचमहाभूतांमध्ये विलीन होते. रूप नष्ट होते; परंतु तत्त्व नष्ट होत नाही.
याच अर्थाने गणेश विसर्जन म्हणजे विनाश नव्हे, परिवर्तन आहे; अंत नव्हे, चैतन्याची प्रचिती आहे.
ईश्वराचे अधिष्ठान सर्वत्र
भारतीय चिंतनाने ईश्वराला एका ठरावीक आकारात किंवा एका ठिकाणी बंदिस्त केलेले नाही. ईश्वराचे अधिष्ठान संपूर्ण ब्रह्मांडात आहे, अशी अनुभूती भारतीय संतपरंपरेने दिली आहे.
म्हणून गणरायाची मूर्ती ही ईश्वराच्या चैतन्याची अनुभूती घेण्यासाठीचे एक सुंदर माध्यम आहे. भक्ताच्या भावनेला आकार मिळतो, ध्यानाला केंद्र मिळते आणि मनाला भक्तीचा आधार मिळतो.
मात्र आराधनेचा अंतिम उद्देश त्या आकारापुरता मर्यादित नसतो.
साकारातून निराकाराकडे, मूर्तीतून अमूर्ताकडे आणि रूपातून चैतन्याकडे जाणे—हीच भारतीय साधनेची दिशा आहे.
गणेशमूर्तीचे विसर्जन आपल्याला हाच महान संदेश देऊन जाते.
ज्ञानेश्वर माऊलींच्या चिंतनातील गणेश
संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी ज्ञानेश्वरीच्या प्रारंभी श्रीगणेशाचे अत्यंत सुंदर तत्त्वचिंतन केले आहे. गणेशाचे वर्णन करताना ते केवळ एका मूर्तीचे स्तवन करत नाहीत; तर गणेशामध्ये ज्ञान, विवेक, शब्दब्रह्म आणि विश्वचैतन्याचे दर्शन घडवतात.
ज्ञानेश्वर माऊलींच्या दृष्टीने गणेश म्हणजे ज्ञानाचा प्रकाश आहे. अज्ञानाचा अंधकार दूर करणारे तत्त्व म्हणजे गणेश.
म्हणूनच गणरायाची आराधना ही केवळ बाह्य कर्मकांड न राहता आत्मज्ञानाकडे नेणारी साधना झाली पाहिजे.
गणेशोत्सवाच्या बारा दिवसांत आपण बाहेर गणरायाची आराधना केली; विसर्जनाच्या क्षणी मात्र त्याच गणरायाला आपल्या अंतःकरणात शोधण्याची वेळ येते.
आनंदघन आराधना गणरायाची
गणेशोत्सवात आनंद आहे, उत्साह आहे, भक्ती आहे आणि सामूहिक चेतना आहे. आरतीच्या वेळी एकत्र आलेली माणसे, गणरायाच्या जयघोषात सहभागी झालेले हजारो भक्त, प्रसादासाठी एकत्र बसलेली माणसे आणि सेवाकार्यात सहभागी झालेली तरुणाई—हीदेखील गणरायाच्या आराधनेचीच विविध रूपे आहेत.
जिथे भक्ती आहे, जिथे सेवा आहे, जिथे परस्परांविषयी प्रेम आहे, तिथे गणरायाचे चैतन्य प्रकट होते.
म्हणून गणेशोत्सवाचा खरा अर्थ केवळ सजावट, रोषणाई किंवा मोठ्या उत्सवात नाही. त्या उत्सवातून समाजात प्रेम, शिस्त, बंधुभाव, सेवा आणि सद्भावना वाढली तरच गणरायाची आराधना सार्थक झाली असे म्हणता येईल.
भारतीय संस्कृतीचे वैशिष्ट्य
हजारो वर्षांची भारतीय संस्कृती ही केवळ बाह्य आचार-विचारांची परंपरा नाही. या संस्कृतीच्या मुळाशी ईश्वरीय तत्त्वाची अनुभूती आहे.
भारतीय परंपरेने निसर्गात देवत्व पाहिले. नदीमध्ये मातृत्व अनुभवले, पर्वतामध्ये स्थैर्य पाहिले, वृक्षामध्ये जीवन पाहिले, सूर्याला प्रकाशाचे प्रतीक मानले आणि प्रत्येक जीवामध्ये परमात्म्याचा अंश अनुभवला.
ही दृष्टी आपल्याला सांगते की, ईश्वरापासून जग वेगळे नाही.
म्हणूनच गणेशमूर्ती जलात विसर्जित करताना आपण ज्या पंचमहाभूतांमध्ये ती मूर्ती विलीन करतो, त्याच पंचमहाभूतांमध्ये ईश्वराचे अस्तित्व आहे, अशी अनुभूती भारतीय अध्यात्म देतो.
विसर्जनातून मिळणारा संदेश
विसर्जन आपल्याला जीवनाचेही एक मोठे तत्त्व शिकवते.
जीवनात आपण अनेक गोष्टींना धरून बसतो—रूप, संपत्ती, पद, प्रतिष्ठा, संबंध आणि अहंकार. परंतु काळाच्या प्रवाहात प्रत्येक गोष्टीचे रूप बदलते.
गणेश विसर्जन आपल्याला सांगते—
रूप येते आणि जाते; तत्त्व कायम राहते.
मूर्ती बदलते; श्रद्धा टिकते.
उत्सव संपतो; चैतन्य राहते.
निरोप होतो; पण नाते संपत नाही.
म्हणून विसर्जनाच्या वेळी डोळ्यांत पाणी आले तरी अंतःकरणात निराशा नसावी. कारण गणरायाला आपण निरोप देत नसतो; उलट ‘तू आमच्या अंतःकरणात सदैव वास कर’ अशी प्रार्थना करत असतो.
पर्यावरण आणि भक्ती
आजच्या काळात गणेशोत्सव साजरा करताना पर्यावरणाचे भान ठेवणेही अत्यंत आवश्यक आहे. भारतीय संस्कृतीने निसर्गाला पूजनीय मानले आहे. त्यामुळे भक्ती आणि पर्यावरणसंवर्धन यांचा संघर्ष नसून त्यांचे सुंदर नाते आहे.
मूर्ती, सजावट, निर्माल्य आणि विसर्जनाच्या पद्धती याबाबत पर्यावरणपूरक मार्ग स्वीकारणे हीदेखील गणरायाप्रतीची सेवा आहे.
कारण ज्या निसर्गामध्ये आपण ईश्वराचे चैतन्य पाहतो, त्या निसर्गाचे रक्षण करणे हीसुद्धा ईश्वराचीच आराधना आहे.
गणरायाला निरोप की स्वतःमध्ये स्वागत?
आज आपण म्हणतो—
“गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या!”
परंतु या जयघोषाचा एक अंतर्मुख अर्थही आहे.
पुढच्या वर्षी गणरायाची मूर्ती पुन्हा येईल; पण त्याआधी आपल्या अंतःकरणात गणरायाचे चैतन्य जागृत राहिले पाहिजे.
आपल्या विचारांत विवेक असावा, वाणीमध्ये माधुर्य असावे, कर्मामध्ये प्रामाणिकपणा असावा, समाजासाठी सेवाभाव असावा आणि प्रत्येक जीवामध्ये ईश्वराचे दर्शन घेण्याची दृष्टी असावी—हीच गणरायाच्या आराधनेची खरी फलश्रुती आहे.
शेवटचा संदेश
गणरायाचे विसर्जन होत असताना आपण एका गोष्टीचे स्मरण ठेवूया—
हा अंत नाही.
हे विसर्जन नाही.
हे चैतन्याचे व्यापक रूपात पुनःप्रकट होणे आहे.
मूर्ती जलामध्ये विलीन होते; पण भक्ती हृदयात राहते.
उत्सव संपतो; पण संस्कार राहतात.
जयघोष थांबतो; पण नामस्मरण सुरू राहते.
मूर्ती दिसेनाशी होते; पण गणरायाचे तत्त्व सर्वत्र अनुभवता येते.
म्हणूनच—
विसर्जन नव्हे, चैतन्य आहे अधिष्ठान।
आनंदघन आराधना गणरायाची।
विसर्जनातून मिळते प्रचिती चैतन्याची॥
गणरायाने प्रत्येकाच्या जीवनात विवेक, ज्ञान, भक्ती, आनंद, सेवा आणि सद्भावना जागृत करावी. समाजामध्ये एकात्मता वाढावी आणि भारतीय संस्कृतीतील चैतन्यदायी अध्यात्म पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचावे, हीच श्रीगणरायाच्या चरणी प्रार्थनाअसल्याचे महंत संन्याशी आत्मारामगिरीजी महाराज यांनी म्हटले आहे.
0 Comments